Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi. Chương 1.2

 Thiên 1. Học nhi. Chương 1.2

1.2. 有子曰:“其为人也孝弟,而好犯上者,鲜矣;不好犯上而好作乱者,未之有也。君子务本,本立而道生。孝弟也者,其为仁之本与!”

Yǒu zǐ yuē: qí wéi rén yě xiào tì, ér hào fàn shàng zhě, xiǎn yǐ; bù hào fàn shàng, ér hào zuò luàn zhě, wèi zhī yǒu yě。 Jūn zǐ wù běn, běn lì ér dào shēng。 Xiào tì yě zhě, qí wéi rén zhī běn yú。

Hữu tử (1) viết: kì vi nhân dã hiếu đễ (2), nhi hảo phạm (3) thượng giả , tiển (4) hĩ; bất hảo phạm thượng, nhi hảo tác loạn giả, vị chi hữu dã (5). Quân tử vụ bản, bản lập nhi đạo sinh. Hiếu đễ dã giả, kì vi nhân chi bản(6) dư (7)!

[Dịch câu – Dương Bá Tuấn]
Hữu tử nói: làm người, hiếu thuận với bố mẹ, kính ái huynh trưởng, nhưng lại thích xúc phạm bậc trên (i), kiểu người như thế rất hiếm thấy. Không thích xúc phạm người trên, nhưng lại thích tạo phản, kiểu người như thế chưa từng có. Quân tử chuyên tâm tận lực vào việc cơ bản, cơ bản một khi đã dựng được rồi, đạo sẽ theo đó mà sinh ra/xuất hiện (ii). Hiếu thuận cha mẹ, kính ái huynh trưởng, đây chính là cơ bản của nhân vậy!

(i) nguyên văn là “xúc phạm thượng cấp” – ở đây dịch là bậc trên.
(ii) quân tử chuyên tâm tận lực làm việc cơ bản, tức là trau dồi đức nhân.

[Chú thích – Dương Bá Tuấn]

  1. 有子 – Yǒu zǐ- Hữu tử: tức Hữu Nhược, học trò của Khổng tử, kém Khổng tử 13 tuổi. Có thuyết nói kém 33 tuổi, có vẻ đáng tin hơn. Trong sách Luận ngữ đều gọi học sinh của Khổng tử theo tên tự, chỉ có Tăng Sâm và Hữu Nhược xưng là “tử.” Do đó, nhiều người cho rằng Luận ngữ chính là do Tăng Sâm và Hữu Nhược tổng hợp. Nhưng Hữu Nhược xưng tử, có khả năng là do sau khi Khổng tử mất, Hữu Nhược từng một thời được các đệ tử Khổng môn tôn trọng (sự thực này có thể tham khảo trong một số sách như Lễ Ký, Mạnh tử, Sử ký). Cho đến Tả truyện nói Hữu Nhược là một “quốc sĩ,” đây cũng chưa chắc là một nguyên nhân đủ để ông được tôn xưng là “tử.”
  2. 孝弟 – xiào tì – hiếu đễ: hiếu, là thái độ cư xử đúng đắn, thích đáng của con cái đối với cha mẹ trong thời kỳ xã hội phong kiến nô lệ; đễ, 弟 đồng âm đồng nghĩa với 悌 (hay có thể nói là cách viết khác nhau, nhưng ý nghĩa và cách đọc như nhau) là thái độ đúng mực, thích đáng của em trai với bậc huynh trưởng. Thời đại phong kiến đem “hiếu đễ” làm thành một loại lực lượng đạo đức cơ bản để duy trì trật tự xã hội, chế độ.
  3. 犯 – fàn – phạm : Mạo phạm, xúc phạm, vi phạm.
  4. 鲜- xiǎn – tiển: ít, thiếu. Trong Luận ngữ, chữ 鲜 đều mang ý nghĩa này.
  5. 未之有也 : là là 未有之也 theo hình thức “đảo trang”. Cú pháp Hán ngữ thời cổ đại có một quy luật: trong câu phủ định, nếu tân ngữ (object) là chỉ đại từ (pronoun) thì phải đặt lên trước động từ. (Chữ 之 (tiếng Anh là him, her, it, thế cho dễ hiểu nhé) chính là đại từ làm tân ngữ (object). Nên thực chất câu này là 未有之也 – không có người như thế).
  6. 孝弟为仁之本 – xiào tì wéi rén zhī běn – vi nhân chi bản: “nhân” là một loại danh xưng đạo đức cao nhất của Khổng tử. Cũng có người nói (“Môn sắt tân ngữ” của Trần Thiện thời Tống bắt đầu nói như vậy, hậu nhân rất nhiều người tán đồng), chữ “ 仁” (nhân) chính là “人” (nhân – người), trong các sách cổ hai chữ “ 仁” và “人” vốn nhiều chỗ viết lẫn với nhau. Câu này là nói “hiếu đễ là căn bản của việc làm người.” Thuyết này mặc dù giải thích cũng thông, nhưng không thể ứng hợp với câu “bản lập nhi đạo sinh,” vì vậy chưa chắc phù hợp với ý nguyên gốc của Hữu tử. “Quản tử. Giới thiên” nói, “孝弟者,仁之祖也” – hiếu đệ giả, nhân chi tổ dã (người hiếu đễ, là tổ của đức nhân), cũng là ý này.
  7. 与 – yú – dư: âm đọc và ý nghĩa giống chữ “欤” (chữ này là trợ từ đặt cuối câu, biểu thị cảm thán, tương đương a 啊, ba 吧). Trong Luận ngữ chữ “欤” đều được viết là 与.

 

 

Advertisements

About Hoasinh Anhca
Trì Trung Hoa sinh hưởng lạc - Chi Thượng Anh ca mạn đề

One Response to Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi. Chương 1.2

  1. Pingback: Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi | Hoasinh_Anhca

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

leminhkhaiviet

About Vietnamese Cultural History and Scholarship

Le Minh Khai's SEAsian History Blog

Always rethinking the Southeast Asian past

followmybrushmarks

exploring the ancient art of Chinese Brush Painting

Hoasinh_Anhca

Trì trung Hoa sinh hưởng lạc Chi thượng Anh ca mạn đề

Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

becomingnguoiviet

An outsider's view on what is going on inside Vietnam

Quỹ Nghiên cứu Biển Đông

Vì công lý và hòa bình cho Biển Đông

Nghiên Cứu Lịch Sử

Các bài nghiên cứu, biên khảo và dịch thuật các chủ đề về lịch sử

Thought Catalog

Thought Catalog is a digital youth culture magazine dedicated to your stories and ideas.

About Words - Cambridge Dictionaries Online blog

Commenting on developments in the English language

VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

đang hoàn thiện

Nghiên cứu quốc tế

Just another WordPress.com site

My kitchen of love ~

What's behind my kitchen door

%d bloggers like this: