Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi. Chương 1.5

Thiên 1: Học nhi. Chương 1.5

1.5. 子曰:“道千乘之国,敬事而信,节用而爱人,使民以时。”

Zǐ yuē :“dào qiān shèng zhī guó ,jìng shì ér xìn ,jié yòng ér ài rén ,shǐ mín yǐ shí 。”

Tử viết: Đạo (1) thiên thặng chi quốc (2), kính sự (3) nhi tín, tiết dụng nhi ái nhân (4), sử dân dĩ thời (5).

(1) 道- dào – đạo: có sách viết là “导” (hán việt cũng là đạo, trong chỉ đạo lãnh đạo), dùng làm động từ. Ý nghĩa ở đây là trị lý, quản trị, cai trị quản lý.

(2) 千乘之国 – thiên thặng chi quốc: thặng có nghĩa là cỗ xe. Ở đây chỉ đơn vị cơ sở/nhỏ nhất của quân đội thời cổ đại. Mỗi thặng bao gồm một cỗ binh xa có 4 ngựa kéo, trên xe có 3 giáp sĩ (binh sĩ mặc áo giáp), dưới xe bộ tốt 72 người, hậu cần 25 người, tổng cộng là 100 người. Thiên thặng chi quốc, chỉ quốc gia có 1000 cỗ chiến xa, tức là một quốc gia chư hầu.Tại thời Xuân Thu, chiến tranh liên miên, do đó sự mạnh yếu của quốc gia đều dùng số lượng xe để tính. Ở thời của Khổng tử, nước có nghìn cỗ xe không phải là nước lớn (Sách Luận ngữ Tân giải của Tiền Mục lại cho rằng, quốc gia mà có khả năng xuất binh 1000 xe, đã là nước lớn).

(3) 敬事- jìng shì- kính sự: từ “kính” đều dùng để biểu thị thái độ của một người, đặc biệt là đối với những sự việc do mình đảm nhiệm cần cẩn thận chuyên nhất.

(4) 爱人- ái nhân: thời cổ đại, “nhân” có nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Nghĩa rộng là chỉ nhân dân quần chúng nói chung. Nghĩa hẹp là chỉ những người từ bậc sĩ đại phu trở lên. Ở đây “nhân” được phân biệt với “dân” (ở phần tiếp theo), cho nên có thể thấy là được dùng theo nghĩa hẹp.

(5) 使民以时 – sử dân dĩ thời: thời chỉ nông thời – thời gian làm nông nghiệp. Thời cổ đại bách tính lấy nông nghiệp làm chủ, ở đây nói cần khiến bách tính theo thời vụ mà canh tác hoặc thu hoạch.

[Dịch nghĩa câu]

Tử viết: quản trị một quốc gia có một ngàn cỗ binh xa, cần nghiêm túc cẩn thận trong việc xử lý quốc gia đại sự, cũng như cần kính cẩn tuân thủ đức tín, thành thật không dối trá; tiết kiệm hạn chế chi tiêu cũng như thương yêu bảo hộ quan lại thần liêu (i), khiến bách tính không được để lỡ thời gian mùa màng.

(i) Thần liêu: thần trong quân thần, tức là bầy tôi, liêu trong quan liêu: quan lại.

[Bình luận phân tích – Dương Bá Tuấn]

Những lời Khổng tử nói trong chương này, chủ yếu giành cho bậc chấp chính, liên quan đến nguyên tắc cơ bản của quản trị đất nước. Khổng tử giảng về ba phương diện, bao gồm yêu cầu người thống trị nghiêm túc xử lý các loại sự vụ của quốc gia, hết sức tuân thủ đức tín; hạn chế tiết kiệm chi tiêu, yêu thương bảo hộ bách quan; khiến bách tính chú ý không để lỡ thời gian mùa màng. Đây là điểm cơ bản của trị quốc an bang.

Khang Hữu Vi nói, học thuyết của Khổng tử là “ái nhân” (yêu [con] người), bao quát yêu tất cả mọi người. Nhưng “ái nhân” trong chương này không phải mang ý như vậy. Khổng tử nói “nhân” ở đây không phải là bách tính, mà là quan lại, là người có địa vị; còn “dân” mới là bách tính, là đối tượng để người trị quốc sai khiến. Có thể thấy, ái nhân- yêu người không phải yêu tất cả mọi người, mà chỉ là yêu những người nằm trong tập đoàn thống trị. Tư tưởng “tiết dụng nhi ái nhân, sử dân dĩ thời” là hợp lý, phản ảnh tư tưởng xã hội của Khổng tử. Tuy nhiên điều này với “ái nhân” hay gì nữa đều không can hệ lớn lắm. Nhìn từ một góc độ khác, Khổng tử ở đây là đưa ra kế sách cho người thống trị để trị lý quốc gia, thống trị bách tính.

Lỗ Tấn từng chỉ ra rằng: “Khổng phu tử từng vạch ra phương pháp trị quốc xuất sắc, nhưng đều là vì người trị dân, tức là vạch ra phương pháp cho người quyền thế, đối với bản thân dân chúng, thì một chút cũng không có.” Đây là đứng từ lập trường của nhân dân quần chúng nhìn phương lược trị quốc của Khổng tử. Do đó có tính sắc bén cao.

[Luận ngữ tân giải của Tiền Mục]

Ở chương này Khổng tử bàn luận chính trị, nói về tâm địa của bậc cai trị. Chuyên chú trong công việc, không kiêu ngạo, không trí trá, giữ đức tín. Không xa hoa, tiết kiệm tiêu dùng, có lòng yêu thương mọi người (i). Gặp việc phải sai sử dân (sai khiến sử dụng), cũng không được gây trở ngại đến sinh nghiệp của dân. Lời nói này tuy đơn giản, nhưng chính trị không nằm ngoài ‘đạo nhân,’ do chỉ có lòng nhân như vậy mới có thể ở vị trí trên người khác, lãnh đạo quần chúng. Đây là đạo lý, xưa nay không khác. Nếu như bỏ qua đạo lý này, mà chỉ chuyên tâm vào các phương pháp quyền thuật, tất không phải là đạo trị quốc.

(i) Có thể thấy là Tiền Mục hiểu “ái nhân” khác với Dương Bách Tuấn.

[Nhận xét của YL]

Thú thực ta kỳ vọng hơn ở phần phân tích nhận xét (của Dương Bá Tuấn). Ở đây tác giả chủ yếu bình luận từ lập trường giai cấp: thống trị >< bị trị, thống trị >< quần chúng nhân dân.

Nhưng ta muốn biết, Khổng tử có giảng trị một quốc gia nhỏ khác với trị một quốc gia lớn như thế nào không? Khác ở chỗ nào? Tại sao Vua phải thương yêu bảo hộ bách quan? Nội dung của thương yêu bảo hộ này bao gồm những gì? Và vai trò của nó trong mối quan hệ quân thần? Vân vân…. Giá có như thế, thì hay hơn.

……

[Nhận xét của AC] (yêu hòa bình nên là viết chữ màu xanh cho nó nổi nhé hí hí)

Chắc thời Khổng Tử chỉ có các quốc gia nhỏ, rời rạc, nên ông sẽ ko tưởng tượng dc cách quản trị một quốc gia lớn, kiểu như Trung Hoa của Tần, Hán… sau này?
Mà cũng có thể vì chỉ dùng để cai trị các quốc gia quy mô nhỏ nên các rao giảng của Khổng tử vẫn mang tính trừu tượng, chung chung, để lại “dư địa” (loophole) cho việc giải thích khác nhau trong các tình huống cụ thể (ví dụ nên ưu tiên điều nào, ý nào, cách hiểu nào… vì nhiều lời giảng của Khổng tử cũng hay bị đối lập nhau)
Đây là điểm khác với cách quản trị của Pháp gia hoặc với chế độ thượng tôn pháp luật của các nước phương Tây thời hiện đại – đưa ra hệ thống quy định, chế tài luật pháp càng rõ ràng rành mach, càng giảm mơ hồ càng tốt.

Theo logic thì để quản trị hệ thống lớn, dùng pháp trị có lẽ là hiệu quả hơn, tuy nhiên, why Hán Đường Tống Nguyên Minh (và Thanh?) đều dùng Nho giáo để trị quốc? Hoặc là Nho giáo đã kết hợp với Pháp gia (hay là luật pháp) như thế nào ở các triều đại này? Nho và Pháp tương quan lực lượng ntn? Nho là chủ trương, đường lối, là kim chỉ nam soi đường; còn Pháp là cụ thể hóa ở mức độ hành pháp???
Những câu hỏi này là khơi gợi ra, để bậc trí giá thâm nho YL từ từ tiếp tục đào sâu nghiên cứu 😀

About Hoasinh Anhca
Trì Trung Hoa sinh hưởng lạc - Chi Thượng Anh ca mạn đề

2 Responses to Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi. Chương 1.5

  1. Chắc thời Khổng Tử chỉ có các quốc gia nhỏ, rời rạc, nên ông sẽ ko tưởng tượng dc cách quản trị một quốc gia lớn, kiểu như Trung Hoa của Tần, Hán… sau này?
    Mà cũng có thể vì chỉ dùng để cai trị các quốc gia quy mô nhỏ nên các rao giảng của Khổng tử vẫn mang tính trừu tượng, chung chung, để lại “dư địa” (loophole) cho việc giải thích khác nhau trong các tình huống cụ thể (ví dụ nên ưu tiên điều nào, ý nào, cách hiểu nào… vì nhiều lời giảng của Khổng tử cũng hay bị đối lập nhau)
    Đây là điểm khác với cách quản trị của Pháp gia hoặc với chế độ thượng tôn pháp luật của các nước phương Tây thời hiện đại – đưa ra hệ thống quy định, chế tài luật pháp càng rõ ràng rành mach, càng giảm mơ hồ càng tốt.

    Theo logic thì để quản trị hệ thống lớn, dùng pháp trị có lẽ là hiệu quả hơn, tuy nhiên, why Hán Đường Tống Nguyên Minh (và Thanh?) đều dùng Nho giáo để trị quốc? Hoặc là Nho giáo đã kết hợp với Pháp gia (hay là luật pháp) như thế nào ở các triều đại này? Nho và Pháp tương quan lực lượng ntn? Nho là chủ trương, đường lối, là kim chỉ nam soi đường; còn Pháp là cụ thể hóa ở mức độ hành pháp???
    Những câu hỏi này là khơi gợi ra, để bậc trí giá thâm nho YL từ từ tiếp tục đào sâu nghiên cứu😀

    AC.

    Like

  2. si says:

    Comment rất hay. Gợi ra rất nhiều câu hỏi đáng để suy nghĩ, nghiên cứu. (Hy vọng ko đến mức học nốt cả Pháp gia đấy chứ hic).

    Nhiệt liệt hoan nghênh tinh thần học nhi thời tập chi, dùng từ ngữ đang mốt là “dư địa.”

    Nói Nho là đường lối, kim chỉ nam soi đường. Hehe, nghe ra, Luận ngữ cứ như là Cương lĩnh chính trị/ Văn kiện đại hội Đảng của các chế độ quân chủ xưa…

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

becomingnguoiviet

An outsider's view on what is going on inside Vietnam

Rie's Bento & Cooking

in healthy way with Love

Dine with Ruby and Marion

Simple yet Tasty Food

Quỹ Nghiên cứu Biển Đông

Vì công lý và hòa bình cho Biển Đông

Nghiên cứu lịch sử

Các bài nghiên cứu, biên khảo và dịch thuật các chủ đề về lịch sử

About Words - Cambridge Dictionaries Online blog

Commenting on developments in the English language

VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

đang hoàn thiện

Nghiên cứu quốc tế

Tư liệu học thuật chuyên ngành nghiên cứu quốc tế

My kitchen of love ~

What's behind my kitchen door

%d bloggers like this: