Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi. Chương 1.8

Thiên 1: Học nhi. Chương 1.8

1.8. 子曰:“君子,不重则不威; 学则不固。主忠信。无友不如己者。过则勿惮改。”

Zǐ yuē :“jūn zǐ, bù zhòng zé bù wēi ;xué zé bù gù 。Zhǔ zhōng xìn。Wú yǒu bù rú yǐ zhě。 Guò zé wù dàn gǎi 。”

Tử viết: “quân tử (1) bất trọng , tắc bất uy; học tắc bất cố. Chủ trung tín (2). Vô hữu bất như kỉ giả (3). Quá tắc vật đạn cải.”

[Dịch câu – Dương Bá Tuấn]

Khổng tử nói: Quân tử, nếu không trang trọng thì không có uy nghiêm; kể cả có đọc sách, thứ học được cũng sẽ không bền vững chắc chắn. Cần lấy hai đạo đức là trung và tín làm chủ. Không kết bạn với người không giống mình. Có sai lầm, không được sợ sửa đổi.

[Chú thích – Dương Bá Tuấn]
1. 君子 – jūn zǐ – quân tử: từ này liên kết cả đoạn văn từ đầu đến cuối, cho nên chú thích ngắt sau từ này.
2. 主忠信 – Zhǔ zhōng xìn – chủ trung tín: Thiên Nhan Uyên nói: “主忠信,徙义,崇德也”- chủ trung tín, tỉ nghĩa, sùng đức dã ([ngôn hành] lấy trung tín làm chủ, theo đạo nghĩa, có thể nâng cao đức vậy), có thể thấy “trung tín” là đạo đức.
3. 无友不如己者 – Wú yǒu bù rú yǐ zhě – vô hữu bất như kỷ giả: từ xưa đến nay mọi người đối với câu này có không ít hoài nghi, do đó có nhiều giải thích khác nhau. Giải thích thỉ theo mặt chữ chú thích.
[Luận ngữ Tân giải – Tiền Mục]

Bất trọng tắc bất uy: Trọng – hậu trọng: nhâu hậu/trung hậu +trang trọng/thận trọng/đường hoàng; uy – uy nghiêm. Người không trung hậu đường hoàng, tất sẽ mất đi sự uy nghiêm, không được người khác kính trọng.

Học tắc bất cố: có hai cách giải thích. Một, là kiên cố, liền với ý của câu trước, người không trung hậu đường hoàng, tất những gì học được cũng không giữ được một cách kiên cố vững chắc mà không mất đi. Hai là cố lậu – kiến thức nông cạn, bốn từ tự làm thành một câu, người có thể hướng đến việc học tập, thì không cố lậu.

Chủ trung tín: có hai cách giải thích. Một, hành sự lấy trung tín làm chủ. Hai, chủ, nghĩa là thân thiết. Như người làm khách, coi gia đình mà mình nương nhờ, hoặc là gặp gỡ là chủ. Đối chiếu với chữ “hữu” ở câu sau, thân thiết với người trung tín. Ở đây theo nghĩa thứ nhất.

Vô hữu bất như kì giả: Vô, không có, cấm chỉ. Làm bạn với ‘bất như kỷ giả’- người không bằng mình, không có ích mà chỉ có tổn hại. Hoặc nói: con người ta nếu như ai cũng muốn làm bạn với người hơn mình, như thế thì người hơn ta sẽ không muốn làm bạn với ta, kỳ thực không phải như vậy. Thầy giáo, bạn hữu, đều cố chọn bạn như chọn thầy, tất phải chọn người hơn mình, thông qua như vậy mà tăng tiến về đạo đức, nhân đức. Có thể có tâm thế này, tự biết ‘kiến hiền tư tề’- (i) gặp được người hiền thì cũng muốn được như vậy, ‘trạch thiện cố chấp’ – (ii) kiên trì không từ bỏ việc tốt, mở lòng hướng học, giữ mình cung kính khiêm nhượng, người hiền tất sẽ vui lòng mà làm bạn với ta. Hoặc nói: chữ “như” này, nghĩa giống như chữ “tự”- 似 – tương tự, giống như. Người hơn ta ở trên ta, người không bằng ta ở dưới ta, người tương tự như ta, ngang bằng với ta. Trộm nghĩ chương này tuyệt không dạy con người ta tính toán bạn nào hơn bạn nào kém, mà đặt thành điều kiện để kết giao. Khổng tử dạy, chủ yếu là chỉ lòng người (nhân tâm).  Tự răn tâm mình thường phải thấy chỗ hơn mình của người ta mà kết giao, vừa dễ có được một người bạn, vừa có thể thu hoạch được ích lợi của “hữu đạo” – đạo bằng hữu/bạn bè. Nếu người nào trong lòng chỉ thích kết giao với người không bằng mình, tất phải cực kỳ cẩn thận. Nói sách Luận ngữ rất dễ hiểu, người học cần tự biết mà chọn lọc cẩn thận, từ những cách giải nghĩa khác nhau mà chọn lấy nghĩa tốt đẹp, tất có thể thấy mình ngày càng tiến bộ.

(i) Kiến hiền tư tề – 见贤思齐 – jiàn xián sī qí (chỉ gặp được người tài đức thì muốn trở nên ngang bằng với người ta, tài đức như người ta, câu này cũng xuất phát từ Luận ngữ).

(ii) Trạch thiện cố chấp -择善固执 – zé shàn gù zhí (trạch có nghĩa là chọn lựa, thiện: việc tốt, việc lành; cố chấp: giữ vững không làm trái. Câu chỉ đã xác định mục tiêu rồi thì kiên trì không từ bỏ, đây cũng là cảnh giới cao nhất của tu dưỡng. Xuất phát từ Lễ ký, Trung Dung)  

[Luận ngữ biệt tài – Nam Hoài Cẩn]

Chữ “trọng” trong “Quân tử bất trọng tắc bất uy” là “tự trọng,” nói theo cách hiện nay là lòng tự tôn, cũng là nói mỗi người đều cần tự trọng. “Quân tử bất trọng tắc bất uy,” nói theo cách hiện nay, cũng có thể nói là bản thân không có “tín tâm” – lòng tự tin.  

Chúng ta nên biết, con người ta ai sinh ra cũng có tính ngạo mạn, nhưng có lúc, giải quyết một vấn đề nào đó , một chút tự tín cũng không có, đây là vấn đề tâm lý, cũng là tâm lý chung của tất cả mọi người […] Do đó một người không có tự tin sẽ không tự coi trọng bản thân, không tự tôn, “học tắc bất cố,” học vấn sẽ không ổn định kiên cố, tức là tri thức này đối với anh ta không hữu dụng, do vậy chúng ta cần xây dựng nhân cách của bản thân, lòng tin vào bản thân trước.

Còn “vô hữu bất như kỉ giả,” giảng giải thế nào? Là nói không nên xem nhẹ bất kỳ ai, không nên cho rằng ai cũng không bằng mình. Câu trước là về tự trọng, câu tiếp theo này là về tôn trọng người khác. Chúng ta mặc dù cần tự tôn, đồng thời cũng phải tôn trọng lòng tự tôn của mọi người khác, “vô hữu bất như kỉ giả,” đừng cho rằng bạn của mình không bằng mình, không có bạn nào là không bằng mình cả, con người trên thế giới này, thông minh trí huệ đại khái là như nhau, phản ứng nhanh gọi là thông minh, phản ứng chậm gọi là ngu độn. Ta lừa người thông minh, họ sẽ biết ngay, ta lừa người ngu độn, bất kể là thời gian dài mấy chục năm, đến chết rốt cuộc họ cũng sẽ biết. Rất hiếm khi có người thực sự ngu đến mức mà ta lừa họ đến chết họ cũng không biết gì, đạo lý này chúng ta nên chú ý.  

Do đó, không nên xem thường bất kỳ người nào, người với người kết giao, mỗi người đều có thế mạnh của mình, anh ta chưa đúng ở điểm này, nhưng sẽ đúng ở điểm khác. Có hai trọng điểm cần chú ý: “bất nhân kì nhân nhi phế kì ngôn, bất nhân kì ngôn nhi phế kì nhân” -不因其人而废其言,不因其言而废其人 – không vì một người (địa vị kém hay đã từng có lỗi lầm gì), mà phủ định cả lời nói đúng đắn của anh ta, không vì một lời nói không hay, mà phủ định cả một con người (i). Có một tên gia hỏa này hành vi vô cùng hỗn đản, nhưng có lúc  hắn nói một câu, ý kiến rất hay. Ta cần chú ý, không nên vì nhân cách của hắn ta có vấn đề, hoặc là ấn tượng với hắn ta không tốt, mà đối với ý kiến hay của hắn ta, cương quyết không thèm nghe, làm như vậy là không đúng. Có lúc “bất nhân kì ngôn nhi phế kì nhân,” có người cứ mở miệng là mắng người khác, nói lời thô lỗ, ta cho rằng người nói năng thô lỗ, không có học vấn, sau đó coi khinh toàn bộ nhân cách của người ta. Như vậy cũng không đúng, không nên thiên lệch, phiến diện, lầm lẫn, “vô hữu bất như kỉ giả,” trên thế giới ai cũng có điểm mạnh của mình, chúng ta nên nhìn vào điểm mạnh của anh ta mà bỏ qua điểm yếu, do đó mới “quá tắc vật đạn cải,” vì nhìn ra điểm mạnh của mỗi người, mà phát hiện ra khuyết điểm của bản thân, sau đó thì không sợ sửa sai, đây mới là học vấn chân chính.

Theo nghiên cứu tâm lý học, con người đối với khuyết điểm, việc làm sai trái của mình, đều rất dễ phát hiện. Mỗi người làm sai việc gì đó, nói sai lời nào đó, tự thân có hiểu rõ hay không? Cực kỳ hiểu, nhưng nhân loại có một loại mao bệnh, đặc biệt là những người mà không thật sự có tu dưỡng, thì loại mao bệnh này không cải biến được. Bệnh này chính là biết rõ mình đã làm sai, nhưng ngay giây phút sau liền tìm ra một đống lý do, bênh những gì mình làm sai là đúng, càng tự nghĩ càng thấy không có gì sai cả, đặc biệt là người sự nghiệp hơi có chút thành tựu, bệnh này một khi phạm phải, là không có cách nào cả. Do đó sau khi làm sai mà phát hiện, có dũng khí sửa, mới là chân học vấn, chân đạo đức.

Như vậy, ta làm cách nào để chứng minh cách giải thích “vô hữu bất như kỉ giả” như thế này? Rất tự nhiên, vẫn là theo Luận ngữ. Nếu Khổng tử đặt chữ “vô” làm động từ, thì không cần dùng đến chữ “vô” này. Tỉ như nói, “vô ý,” “vô ngã” các loại ở phần sau, đều dùng chữ “vô” này. Hơn nữa chiếu theo lời văn ở trên và dưới, theo tinh thần của toàn bộ cuốn Luận ngữ, câu này cực kỳ rõ ràng, ở trên dạy ta tôn trọng bản thân, ở dưới dạy ta tôn trọng người khác. Hơn một nghìn năm qua, giải thích đều biến thành lợi thế của việc kết giao, làm sao mà thông được?

(i) Đây là một ý khác trong Luận ngữ, về sau này sẽ học đến 😛

Si

Advertisements

About Hoasinh Anhca
Trì Trung Hoa sinh hưởng lạc - Chi Thượng Anh ca mạn đề

One Response to Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi. Chương 1.8

  1. Pingback: Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi | Hoasinh_Anhca

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

leminhkhaiviet

About Vietnamese Cultural History and Scholarship

Le Minh Khai's SEAsian History Blog

Always rethinking the Southeast Asian past

followmybrushmarks

exploring the ancient art of Chinese Brush Painting

Hoasinh_Anhca

Trì trung Hoa sinh hưởng lạc Chi thượng Anh ca mạn đề

Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

becomingnguoiviet

An outsider's view on what is going on inside Vietnam

Quỹ Nghiên cứu Biển Đông

Vì công lý và hòa bình cho Biển Đông

Nghiên Cứu Lịch Sử

Các bài nghiên cứu, biên khảo và dịch thuật các chủ đề về lịch sử

Thought Catalog

Thought Catalog is a digital youth culture magazine dedicated to your stories and ideas.

About Words - Cambridge Dictionaries Online blog

Commenting on developments in the English language

VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

đang hoàn thiện

Nghiên cứu quốc tế

Just another WordPress.com site

My kitchen of love ~

What's behind my kitchen door

%d bloggers like this: