Luận ngữ. Thiên 1: Học nhi. Chương 1.8

Thiên 1: Học nhi. Chương 1.8

1.8. 子曰:“君子,不重则不威; 学则不固。主忠信。无友不如己者。过则勿惮改。”

Zǐ yuē :“jūn zǐ, bù zhòng zé bù wēi ;xué zé bù gù 。Zhǔ zhōng xìn。Wú yǒu bù rú yǐ zhě。 Guò zé wù dàn gǎi 。”

Tử viết: “quân tử (1), bất trọng (2) tắc bất uy; học tắc bất cố (3). Chủ trung tín (4). Vô (5) hữu bất như kỉ giả (6). Quá (7) tắc vật đạn (8) cải.”

(1) 君子 – jūn zǐ – quân tử: từ này liên kết cả đoạn văn từ đầu đến cuối, cho nên ở đây nên đặt một dấu cách câu (dấu phẩy).

(2) 重 – zhòng – trọng: trang trọng (trang nghiêm, thận trọng), khống chế dục vọng và cảm xúc của bản thân.

(3) 学则不固 – xué zé bù gù – học tắc bất cố: có hai cách giải thích. Một giải thích là kiên cố (kiên cường, vững vàng, vững chắc), liền ý với câu trước, nếu như không trang nghiêm thận trọng thì không có uy nghiêm, do đó sở học cũng không kiên cường vững vàng. Hai giải thích là cố lậu (ngoan cố, hủ lậu, học thức nông cạn), nói người ít kiến văn (kiến thức văn hóa), học hành rồi sẽ không ngoan cố hủ lậu nữa.

(4) 主忠信 – Zhǔ zhōng xìn – chủ trung tín: lấy trung tín làm chủ.

(5) 无 – wú – vô: không có, “chớ nên, đừng”, don’t.

(6) 不如己 – bù rú yǐ – bất như kỉ: thường được giải thích là không bằng bản thân ta. Một cách giải thích khác là, 不如己者,不类乎己 – bất như kỉ giả, bất loại hồ kỉ – người không như ta, không cùng loại với ta, cái gọi là “đạo bất đồng bất tương vi mưu” – không cùng một đạo không cùng mưu sự/làm việc với nhau được vậy. Ở đây giải thích “như” thành “cùng loại.” Cách giải thích thứ hai phù hợp hơn với nguyên ý của Khổng tử.

(7) 过 – guò – quá: sai, lỗi.

(8) 惮 – dàn – đạn: sợ, sợ hãi.

[Dịch nghĩa câu]

Khổng tử nói: Quân tử, không trang trọng thì không có uy nghiêm; học tập có thể khiến cho con người hết bế tắc (i); Cần lấy trung tín (ii) làm chủ, đừng kết bạn với người không đồng đạo với mình; Có lỗi, đừng sợ cải chính (iii).

(i) Bế: đóng, khép (như trong bế quan tỏa cảng). Tắc: ngăn trở, cách trở, nghẽn (như trong tắc xe, tắc đường). Bế tắc ở đây là không được mở mang (YL)

(ii) Trung và tín

(iii) Sửa thành đúng, correct.

[Phân tích bình luận – Dương Bá Tuấn]

Trong chương này, Khổng tử đề ra các phẩm đức mà quân tử cần có, nội dung chủ yếu bao gồm trang nghiêm cẩn trọng, học tập cẩn thận, thận trọng kết bạn, có lỗi biết sửa mình. Trở thành quân tử thật sự có nhân cách lý tưởng, biểu hiện bên ngoài phải khiến người khác thấy nghiêm túc, thận trọng, đường hoàng, uy nghiêm, thâm trầm sâu sắc, làm cho người khác cảm thấy ổn trọng (ổn định cẩn trọng), có thể tin cậy dựa dẫm được, có thể phụ trách trọng trách được giao phó. Khổng tử coi trọng việc học tập, không tự phong bế bản thân, khéo kết giao bạn bè, có lỗi thì sửa. Bốn nguyên tắc được nêu ra ở trên đều quan trọng như nhau. Làm được một quân tử có nhân cách cao thượng, “quá tắc vật đạn cải” chính là thái độ chính xác đối với lỗi lầm, có thể nói tư tưởng này chiếu rọi hào quang chân lý, phản ảnh phẩm chất đạo đức hoàn mỹ trong lý tưởng của Khổng tử, có ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên cứu và lý giải tư tưởng của Khổng tử.

[Luận ngữ Tân giải – Tiền Mục]

Bất trọng tắc bất uy: Trọng – hậu trọng: nhâu hậu/trung hậu +trang trọng/thận trọng/đường hoàng; uy – uy nghiêm. Người không trung hậu đường hoàng, tất sẽ mất đi sự uy nghiêm, không được người khác kính trọng.

Học tắc bất cố: có hai cách giải thích. Một, là kiên cố, liền với ý của câu trước, người không trung hậu đường hoàng, tất những gì học được cũng không giữ được một cách kiên cố vững chắc mà không mất đi. Hai là cố lậu – kiến thức nông cạn, bốn từ tự làm thành một câu, người có thể hướng đến việc học tập, thì không cố lậu.

Chủ trung tín: có hai cách giải thích. Một, hành sự lấy trung tín làm chủ. Hai, chủ, nghĩa là thân thiết. Như người làm khách, coi gia đình mà mình nương nhờ, hoặc là gặp gỡ là chủ. Đối chiếu với chữ “hữu” ở câu sau, thân thiết với người trung tín. Ở đây theo nghĩa thứ nhất.

Vô hữu bất như kì giả: Vô, không có, cấm chỉ. Làm bạn với ‘bất như kỷ giả’- người không bằng mình, không có ích mà chỉ có tổn hại. Hoặc nói: con người ta nếu như ai cũng muốn làm bạn với người hơn mình, như thế thì người hơn ta sẽ không muốn làm bạn với ta, kỳ thực không phải như vậy. Thầy giáo, bạn hữu, đều cố chọn bạn như chọn thầy, tất phải chọn người hơn mình, thông qua như vậy mà tăng tiến về đạo đức, nhân đức. Có thể có tâm thế này, tự biết ‘kiến hiền tư tề’- (i) gặp được người hiền thì cũng muốn được như vậy, ‘trạch thiện cố chấp’ – (ii) kiên trì không từ bỏ việc tốt, mở lòng hướng học, giữ mình cung kính khiêm nhượng, người hiền tất sẽ vui lòng mà làm bạn với ta. Hoặc nói: chữ “như” này, nghĩa giống như chữ “tự”- 似 – tương tự, giống như. Người hơn ta ở trên ta, người không bằng ta ở dưới ta, người tương tự như ta, ngang bằng với ta. Trộm nghĩ chương này tuyệt không dạy con người ta tính toán bạn nào hơn bạn nào kém, mà đặt thành điều kiện để kết giao. Khổng tử dạy, chủ yếu là chỉ lòng người (nhân tâm).  Tự răn tâm mình thường phải thấy chỗ hơn mình của người ta mà kết giao, vừa dễ có được một người bạn, vừa có thể thu hoạch được ích lợi của “hữu đạo” – đạo bằng hữu/bạn bè. Nếu người nào trong lòng chỉ thích kết giao với người không bằng mình, tất phải cực kỳ cẩn thận. Nói sách Luận ngữ rất dễ hiểu, người học cần tự biết mà chọn lọc cẩn thận, từ những cách giải nghĩa khác nhau mà chọn lấy nghĩa tốt đẹp, tất có thể thấy mình ngày càng tiến bộ.

(i) Kiến hiền tư tề – 见贤思齐 – jiàn xián sī qí (chỉ gặp được người tài đức thì muốn trở nên ngang bằng với người ta, tài đức như người ta, câu này cũng xuất phát từ Luận ngữ).

(ii) Trạch thiện cố chấp -择善固执 – zé shàn gù zhí (trạch có nghĩa là chọn lựa, thiện: việc tốt, việc lành; cố chấp: giữ vững không làm trái. Câu chỉ đã xác định mục tiêu rồi thì kiên trì không từ bỏ, đây cũng là cảnh giới cao nhất của tu dưỡng. Xuất phát từ Lễ ký, Trung Dung)  

[Luận ngữ biệt tài – Nam Hoài Cẩn]

Chữ “trọng” trong “Quân tử bất trọng tắc bất uy” là “tự trọng,” nói theo cách hiện nay là lòng tự tôn, cũng là nói mỗi người đều cần tự trọng. “Quân tử bất trọng tắc bất uy,” nói theo cách hiện nay, cũng có thể nói là bản thân không có “tín tâm” – lòng tự tin.  

Chúng ta nên biết, con người ta ai sinh ra cũng có tính ngạo mạn, nhưng có lúc, giải quyết một vấn đề nào đó , một chút tự tín cũng không có, đây là vấn đề tâm lý, cũng là tâm lý chung của tất cả mọi người […] Do đó một người không có tự tin sẽ không tự coi trọng bản thân, không tự tôn, “học tắc bất cố,” học vấn sẽ không ổn định kiên cố, tức là tri thức này đối với anh ta không hữu dụng, do vậy chúng ta cần xây dựng nhân cách của bản thân, lòng tin vào bản thân trước.

Còn “vô hữu bất như kỉ giả,” giảng giải thế nào? Là nói không nên xem nhẹ bất kỳ ai, không nên cho rằng ai cũng không bằng mình. Câu trước là về tự trọng, câu tiếp theo này là về tôn trọng người khác. Chúng ta mặc dù cần tự tôn, đồng thời cũng phải tôn trọng lòng tự tôn của mọi người khác, “vô hữu bất như kỉ giả,” đừng cho rằng bạn của mình không bằng mình, không có bạn nào là không bằng mình cả, con người trên thế giới này, thông minh trí huệ đại khái là như nhau, phản ứng nhanh gọi là thông minh, phản ứng chậm gọi là ngu độn. Ta lừa người thông minh, họ sẽ biết ngay, ta lừa người ngu độn, bất kể là thời gian dài mấy chục năm, đến chết rốt cuộc họ cũng sẽ biết. Rất hiếm khi có người thực sự ngu đến mức mà ta lừa họ đến chết họ cũng không biết gì, đạo lý này chúng ta nên chú ý.  

Do đó, không nên xem thường bất kỳ người nào, người với người kết giao, mỗi người đều có thế mạnh của mình, anh ta chưa đúng ở điểm này, nhưng sẽ đúng ở điểm khác. Có hai trọng điểm cần chú ý: “bất nhân kì nhân nhi phế kì ngôn, bất nhân kì ngôn nhi phế kì nhân” -不因其人而废其言,不因其言而废其人 – không vì một người (địa vị kém hay đã từng có lỗi lầm gì), mà phủ định cả lời nói đúng đắn của anh ta, không vì một lời nói không hay, mà phủ định cả một con người (i). Có một tên gia hỏa này hành vi vô cùng hỗn đản, nhưng có lúc  hắn nói một câu, ý kiến rất hay. Ta cần chú ý, không nên vì nhân cách của hắn ta có vấn đề, hoặc là ấn tượng với hắn ta không tốt, mà đối với ý kiến hay của hắn ta, cương quyết không thèm nghe, làm như vậy là không đúng. Có lúc “bất nhân kì ngôn nhi phế kì nhân,” có người cứ mở miệng là mắng người khác, nói lời thô lỗ, ta cho rằng người nói năng thô lỗ, không có học vấn, sau đó coi khinh toàn bộ nhân cách của người ta. Như vậy cũng không đúng, không nên thiên lệch, phiến diện, lầm lẫn, “vô hữu bất như kỉ giả,” trên thế giới ai cũng có điểm mạnh của mình, chúng ta nên nhìn vào điểm mạnh của anh ta mà bỏ qua điểm yếu, do đó mới “quá tắc vật đạn cải,” vì nhìn ra điểm mạnh của mỗi người, mà phát hiện ra khuyết điểm của bản thân, sau đó thì không sợ sửa sai, đây mới là học vấn chân chính.

Theo nghiên cứu tâm lý học, con người đối với khuyết điểm, việc làm sai trái của mình, đều rất dễ phát hiện. Mỗi người làm sai việc gì đó, nói sai lời nào đó, tự thân có hiểu rõ hay không? Cực kỳ hiểu, nhưng nhân loại có một loại mao bệnh, đặc biệt là những người mà không thật sự có tu dưỡng, thì loại mao bệnh này không cải biến được. Bệnh này chính là biết rõ mình đã làm sai, nhưng ngay giây phút sau liền tìm ra một đống lý do, bênh những gì mình làm sai là đúng, càng tự nghĩ càng thấy không có gì sai cả, đặc biệt là người sự nghiệp hơi có chút thành tựu, bệnh này một khi phạm phải, là không có cách nào cả. Do đó sau khi làm sai mà phát hiện, có dũng khí sửa, mới là chân học vấn, chân đạo đức.

Như vậy, ta làm cách nào để chứng minh cách giải thích “vô hữu bất như kỉ giả” như thế này? Rất tự nhiên, vẫn là theo Luận ngữ. Nếu Khổng tử đặt chữ “vô” làm động từ, thì không cần dùng đến chữ “vô” này. Tỉ như nói, “vô ý,” “vô ngã” các loại ở phần sau, đều dùng chữ “vô” này. Hơn nữa chiếu theo lời văn ở trên và dưới, theo tinh thần của toàn bộ cuốn Luận ngữ, câu này cực kỳ rõ ràng, ở trên dạy ta tôn trọng bản thân, ở dưới dạy ta tôn trọng người khác. Hơn một nghìn năm qua, giải thích đều biến thành lợi thế của việc kết giao, làm sao mà thông được?

(i) Đây là một ý khác trong Luận ngữ, về sau này sẽ học đến😛

Si

About Hoasinh Anhca
Trì Trung Hoa sinh hưởng lạc - Chi Thượng Anh ca mạn đề

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

becomingnguoiviet

An outsider's view on what is going on inside Vietnam

Rie's Bento & Cooking

in healthy way with Love

Quỹ Nghiên cứu Biển Đông

Vì công lý và hòa bình cho Biển Đông

Nghiên cứu lịch sử

Các bài nghiên cứu, biên khảo và dịch thuật các chủ đề về lịch sử

About Words - Cambridge Dictionaries Online blog

Commenting on developments in the English language

VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

đang hoàn thiện

Nghiên cứu quốc tế

Tư liệu học thuật chuyên ngành nghiên cứu quốc tế

My kitchen of love ~

What's behind my kitchen door

%d bloggers like this: