Luận ngữ. Thiên 2: Vi chính. Chương 2.8

子夏问孝,子曰:“色难(1)。有事,弟子服其劳(2);有酒食,先生(3)馔(4),曾是以为孝乎?”

Zǐ Xià wèn xiào, Zǐ yuē: “Sè nán. Yǒu shì, dìzǐ fù qí láo; yǒu jiǔ shí, xiānshēng zhuàn, zēng shì yǐwéi xiào hū?.”

Tử Hạ vấn hiếu, Tử viết: “Sắc nan (1). Hữu sự, đệ tử phục kỳ lao (2); hữu tửu thực, tiên sinh (3) soạn (4), tằng thị dĩ vi hiếu hồ?.”

[Chú thích – Dương Bá Tuấn]

  1. 色难- Sè nán – Sắc nan: Sắc, sắc mặt. Nan, ý là không dễ dàng tùy tiện.
  2. 服劳 – fù láo – phục lao: phục, làm việc, gánh vác phụ trách. Phục lao tức là phục thị – phục vụ chiếu cố quan tâm.
  3. 先生 – xiānshēng – tiên sinh: tiên sinh chỉ trưởng bối hoặc cha mẹ, trước đó nói đệ tử, là chỉ vãn bối, con cái vân vân.
  4. 馔 – zhuàn – soạn: ý là ẩm thực, ăn uống.

[Diễn giải câu – Dương Bá Tuấn]

Tử Hạ hỏi hiếu là gì, Khổng tử nói: “(làm con cái cần tận hiếu), không dễ dàng nhất là đối với cha mẹ nét mặt hòa nhã vui vẻ (i), còn là khi có việc, con cái muốn thay cha mẹ làm, có đồ ăn đồ uống, mời cha mẹ ăn, lẽ nào cho rằng như thế thì có thể tính là hiếu ư?.”

(i) Nguyên văn: 和颜悦色 – hé yán yuè sè – hòa nhan duyệt sắc. Câu này trong Luận ngữ.

[Bình giải – Dương Bá Tuấn]

Chương 5, 6, 7, 8 của thiên này, đều là Khổng tử bàn luận các vấn đề liên quan đến hiếu.  Hiếu mà Khổng tử đề xướng, thể hiện ở mọi phương diện và tầng nấc, phản ảnh nhu cầu của chế độ tông pháp, thích ứng với nhu cầu của xã hội đương thời. Tư tưởng chung là, không chỉ cần theo hình thức, tuân theo nguyên tắc của Chu lễ mà phụng dưỡng cha mẹ, mà còn cần từ đáy lòng chân chính tôn kính cha mẹ.

[Luận ngữ tân giải – Tiền Mưu]

色难 – sè nán – sắc nan: có hai cách giải thích. Một cách là, khó ở chỗ dự liệu được sắc mặt của cha mẹ. “Tiểu Đái Ký” (cách gọi khác của Lễ Ký) – “Khúc lễ” có câu: “视於无形,听於无声” – “thị ư vô hình, thính ư vô thanh” – nhìn chỗ vô hình, nghe chỗ vô thanh. Có thể từ chỗ vô hình, vô thanh mà hiểu được ý tứ của cha mẹ, đây là hiếu. Một cách khác là, người con có hiếu phụng sự cha mẹ, khó ở chỗ có thể hòa ngôn duyệt sắc (lời nói hòa nhã nhan sắc vui vẻ). “Tiểu Đái Ký” – “Tế nghĩa” có câu: “孝子之有深爱者,必有和气。有和气者,必有愉色。有愉色者,必有婉容” –  “hiếu tử chi hữu thâm ái giả, tất hữu hòa khí. Hữu hòa khí giả, tất hữu du sắc. Hữu du sắc giả, tất hữu uyển dung” – người có hiếu có tình cảm sâu sắc, tất có hòa khí. Người có hòa khí, tất có sắc mặt hòa nhã vui tươi. Người có sắc mặc hòa nhã vui tươi, tất có diện mạo tốt đẹp. Sắc mặc của con người, là do tình cảm chân thực ở trong nội tâm lộ ra, sắc không tốt chính là do trong lòng không tốt. Cách giải thích đầu là chỉ sắc mặt của cha mẹ, cách sau chỉ sắc mặt của người con có hiếu. Do ở đây là hỏi về hiếu, nên là nói về người con. Nay theo cách giải thích thứ hai.

服其劳 – fù qí láo – phục kỳ lao: phục, làm, thi hành, chấp hành

先生馔 – xiānshēng zhuàn – tiên sinh soạn: tiên sinh hoặc là chỉ phụ huynh, hoặc chỉ trưởng bối, người hơn tuổi. Ở phía trước nói “đệ tử,” không nói “tử đệ,” ở đây chắc là chỉ trưởng bối. Soạn, là ẩm thực, ăn uống. Hoặc có thuyết: soạn, nghĩa là bày, xếp. Có rượu có thức ăn, trước hết bày ra cho trưởng bối. Hai cách giải thích nghĩa tương đương nhau, theo ngữ pháp câu, theo cách giải thích đầu. Đệ tử làm việc cho người lớn tuổi hơn, có lòng tôn kính là được. Tử đệ làm việc cho huynh trưởng, thì kính còn từ lòng yêu thương nữa.

曾是以为孝乎 – zēng shì yǐwéi xiào hū – tằng thị dĩ vi hiếu hồ: tằng, giống “là.” Cho là chỉ như vậy thì có thể nói là hiếu ư?

Bốn chương trên đều hỏi về hiếu, mà Khổng tử trả lời không đáp án nào giống đáp án nào. Hoặc có vẻ là Khổng tử vì giáo dục mọi người, tập trung vào chỗ còn thiếu sót và khuyết điểm của từng người hỏi. Vì vậy có thể là Tử Du có khả năng “dưỡng” nhưng mất đi lòng tôn kính, Tử Hạ thiếu nét mặt ôn hòa đối với cha mẹ, đây đều là suy đoán. Luận ngữ văn từ giản ước, hoặc lúc đó cách hỏi có chỗ không giống nhau, Khổng tử theo từng câu hỏi mà trả lời khác nhau, người ghi chép tường thuật lại lời của Khổng tử, nhưng lại lược câu hỏi của người hỏi, vì vậy mà có vẻ như hỏi giống nhau mà trả lời khác nhau. Người học theo lời văn và suy ra ý nghĩa, biết Khổng tử dạy hiếu đạo có những cách giải thích như thế này, đều có thể được vậy, không phải tìm kiếm thêm ở đâu nữa.

Tử Hạ hỏi: “đạo hiếu là như thế nào?.” Tiên sinh nói: “Chỗ khó là ở sắc mặt của con cái. Nếu gặp lúc có việc, do người trẻ tuổi gánh vác, có đồ ăn đồ uống, để người lớn tuổi ăn trước, đây có phải là hiếu không?”

[Luận ngữ biệt tài – Nam Hoài Cẩn]

Tử Hạ đến hỏi về hiếu, Khổng tử nói “sắc nan.” Cái gì gọi là “sắc nan”? Vấn đề thái độ, câu ở trên nói bất kính mà có thể hiếu thảo, chính là rất khó ở chỗ thái độ. Khổng tử nói: “hữu sự, đệ tử phục kỳ lao.” Lúc có việc, như chúng ta là lớp hậu bối, thấy cha mẹ quét sân, thì nhận lấy chổi tự mình làm. “Hữu tửu thực, tiên sinh soạn.” (tiên sinh là xưng hô chung thời nay, thời cổ đại là cách xưng hô tôn trọng đối với người hơn tuổi.) Có thứ ăn ngon, đưa cho cha mẹ trưởng bối ăn. “Tăng thị dĩ vi hiếu hồ?” (“tăng thị” là có ý giả định), anh cho rằng như thế này thì là hiếu ư? Thay trưởng bối làm việc, mời trưởng bối ăn ngon, không nhất định là hiếu, tại sao vậy? “Sắc nan.” Thái độ rất quan trọng, giống như chúng ta kết thúc giờ làm việc đi về nhà, cảm thấy mệt muốn chết, mà ông bố nằm trên giường, sai rót chén trà để ông uống. Làm con cái, trà thì rót, nhưng lúc bưng qua, mặt nặng xuống, đem chén trà đặt mạnh xuống bàn ở trước giường, dùng ngữ điệu lạnh lùng cứng ngắc nói: “uống đi.” Trước thái độ này của con cái, tâm lý của người làm cha mẹ, so với chết còn khó chịu hơn, điều này là tuyệt không thể được. Vì vậy hiếu đạo đầu tiên là cần tôn kính, đây là thuộc nội tâm; thứ hai là thái độ, sắc diện bên ngoài.

Tại sao hai chương này (chương 2.7 và 2.8) lại đặt ở đây? Đây là bao quát cả đạo quân, đạo thần. Một loại là làm quan trên của người khác, lãnh đạo người khác, một loại là làm người dưới của người khác, phối hợp với người khác. Do vậy chúng ta nói về đạo vi chính, cũng là “sắc nan,” cũng là “bất kính, hà dĩ biệt hồ?.” Chúng ta yêu thương che chở cấp dưới, rất khó ở chỗ thái độ. Vị hoàng đế nổi tiếng trong lịch sử Đường Thái Tông, bản chất rất uy nghiêm, có một ngày ông hỏi Ngụy Trưng, tại sao mấy đại thần này, lúc trước mặt ông đều không nói gì. Ngụy Trưng liền nói cho ông biết – cũng chỉ có mỗi Ngụy Trưng dám như vậy – bệ hạ tự mình không biết, do bệ hạ rất uy nghiêm, chúng đại thần sau khi gặp ngài, tâm lý liền sợ hãi, vì vậy nói ra không nổi. Đường Thái Tông nghe xong lời này, liền đến trước gương học cười, gặp người liền cười, dần dần khiến thái độ của bản thân trở nên hòa ái hơn. Do vậy đạo vi chính, cũng là “sắc nan.” [bỏ một đoạn] Làm lãnh đạo người khác, hay làm cấp dưới người khác, đều “sắc nan”– thái độ không dễ dàng đạt được hòa nhã. Trong nội tâm càng khó hơn. “Kính” – thương yêu người khác thật lòng, không dễ dàng làm được. Do vậy đem hai câu về hiếu đạo này đặt trong thiên Vi chính,  cũng chính là tu dưỡng và thái độ của việc tòng chính (tham dự vào chính trị, làm quan), đây là học vấn chân chính. Anh nói anh đối với cấp dưới yêu thương che chở hết mức, nhưng anh đối với họ cứ mở miệng là mắng, đem bao nhiêu nóng bực đều trút lên người họ, sau khi nổi nóng xong, đối với họ tốt bao nhiêu cũng chẳng có tác dụng gì.

Chương tiếp theo sẽ là hội thoại giữa Khổng tử và Nhan Hồi, bao quát cả phần Tử Du và Tử Hạ hỏi về hiếu đạo ở trên, liên kết với việc đặt vào thiên Vi chính này, là đạo lý của đạo làm thần và đạo làm quân.

Hàn

Advertisements

About Hoasinh Anhca
Trì Trung Hoa sinh hưởng lạc - Chi Thượng Anh ca mạn đề

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

Le Minh Khai's SEAsian History Blog

Always rethinking the Southeast Asian past

followmybrushmarks

exploring the ancient art of Chinese Brush Painting

Hoasinh_Anhca

Trì trung Hoa sinh hưởng lạc Chi thượng Anh ca mạn đề

Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

becomingnguoiviet

An outsider's view on what is going on inside Vietnam

Rie's Bento & Cooking

in healthy way with Love

Quỹ Nghiên cứu Biển Đông

Vì công lý và hòa bình cho Biển Đông

Nghiên cứu lịch sử

Các bài nghiên cứu, biên khảo và dịch thuật các chủ đề về lịch sử

Thought Catalog

Thought Catalog is a digital youth culture magazine dedicated to your stories and ideas.

About Words - Cambridge Dictionaries Online blog

Commenting on developments in the English language

VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

đang hoàn thiện

Nghiên cứu quốc tế

Just another WordPress.com site

My kitchen of love ~

What's behind my kitchen door

%d bloggers like this: