Mỗi ngày một kiến thức: Nguồn gốc chữ “Thị” trong họ tên

Trong một quyển sách tên là 取名宝典 – ‘Thủ danh bảo điển’ của  巨天中 – Cự Thiên Trung, Nhà xuất bản Nam Văn Bác Nhã, giải thích về chữ Thị – 氏 như sau:

Thị là một chi nhánh, ngành họ của Họ, chỉ tồn tại độc lập trong thời gian trước nhà Hán. Họ là tộc hiệu của một thị tộc, thành viên của thị tộc đều lấy tộc hiệu này làm Họ của bản thân. Nhưng về sau con cháu ngày càng đông đúc, phân thành rất nhiều chi, nhánh, dần dần phân tán ra sống ở các nơi, quan hệ cũng ngày càng xa, do vậy mỗi phân chi lại tự xác định cho mình thêm một danh xưng, danh xưng này gọi là Thị. Như vậy, mỗi một thành viên của một phân chi có một Họ, lại có thêm một Thị. Ví dụ như người tộc Thương họ là “Tử,” về sau lại phân thành các Thị “Ân,” “Thời,” “Lai,” “Tống,” vân vân, những người này đều là người tộc Thương, nhưng sống tại các địa điểm khác nhau.

Người xưa đặt Thị như thế nào? Do hạn chế của điều kiện văn hóa lịch sử lúc bấy giờ, rất nhiều bộ tộc khi lựa chọn Thị cho mình, đều xuất phát từ “vật tổ” (những thứ người xưa cho là linh thiêng, đại diện cho thần linh). Có bộ tộc lấy thực vật làm Thị của mình, có bộ tộc lấy động vật làm Thị của mình. [….] Thành viên của thị tộc mà có cùng “vật tổ” không được lấy nhau, vật tổ trở thành tiêu chí để giới hạn hôn nhân. Thị tộc thời kỳ đầu có: Lang Thị (sói), Hùng Thị (gấu), Quy Thị (rùa), Lộc Thị (hươu), Toại Nhân Thị, Hữu SàoThị (sào là tổ, ổ), Tây Lăng Thị, Thần Nông Thị, Thục Sơn thị, Kim Thiên Thị….

Sau thời đại Chiến Quốc, Họ và Thị cơ bản hợp thành một, hầu hết mọi người đều chỉ xưng Họ mà không xưng Thị, chữ “Thị” này liền mất đi ý nghĩa gốc, Thị dần dần đi liền sau họ, dùng để chỉ thành viên gia tộc của một Họ. Ví dụ “Trương thị huynh đệ,” “Vương thị huynh đệ,” “Lưu thị huynh đệ”… là chỉ anh em họ Trương, anh em họ Vương, anh em họ Lưu…

Và ở Việt Nam….?

Phía trên đây là nguồn gốc chữ Thị từ thời xa rất xa.

Ở Việt Nam, tên Nguyễn Thị A, Hoàng Thị B, khi viết bằng tiếng Hán, đều là chữ Thị này (chứ không phải như tưởng tượng phong phú của một số người, thị có nghĩa là chợ, thị có nghĩa là nhìn). Nếu giải thích ngheo nghĩa gốc, thì sẽ hiểu là người tên A của dòng họ Nguyễn, người tên B của dòng họ Hoàng.

Nhưng chưa tìm hiểu, tập tục “nam Văn nữ Thị” từ khi nào mà có?

HS

Advertisements

Tên với chả là tuổi – Anh Ca

Lịch sử và bối cảnh hình thành của cái biệt danh Anh Ca (cũng như Hoa Sinh) thì rất chi là vô duyên và báng bổ 😀

Sau đó, một số người vớ vẩn nọ còn lấy thêm 1 số cái tên vô cùng vô duyên và vớ vẩn khác như Trì Trung và Chi Thượng 😛  mặc dù cái chữ Trì Trung sau này mới phát hiện, nó có hàm ý, có ý nghĩa sâu xa cả, ko hề vớ vẩn và bâng quơ 1 tẹo nào.

Hôm nay ngồi đọc linh tinh, lạc vào Phật giáo chùa chiền (!!!), lại đọc trúng truyền thuyết về chim Anh Ca mới ghê!!! Té ra, bên cạnh Quan thế âm, có Thiện tài Đồng tử và Long nữ theo hầu, còn có thêm 1 con Anh ca bay dập dờn cho vui mắt nữa 😛

Và nguồn gốc của nó là từ câu chuyện “Anh Ca Bảo Truyện”

Chim theo hầu chư thánh và các vị thần tiên vốn không xa lạ với các loại thần thoại cổ. Chẳng hạn, Bà Tây Vương Mẫu dùng chim xanh làm sứ giả, đến nổi thuật ngữ nhân gian. Á Đông phổ biến danh từ “chim xanh” để chỉ người mai mối trung gian. Kinh A Di Đà (hay Tịnh Độ tiểu phẩm) chép rằng chim Anh Vũ, chim Ca Lăng Tần Già (kalavinka) cùng các giống chim quý trong nước cực lạc hót thành âm thanh đạo pháp, làm lợi cho chúng sanh sinh được vào cõi nước ấy.

Trong số các kinh truyện Phật giáo, chim két đã đóng vai chính. Trong văn học bản sanh (Jakata) phổ biến ra khắp Á Châu song song với cuộc hoằng bá Phật Pháp lần đầu tiên ra khỏi quê hương Ấn Độ. Những truyện ngụ ngôn trong tác phẩm này đã được đưa vào Lục Độ Tập Kinh và Tạp Bảo Tạng Kinh lần đầu dịch sang Hán văn bởi tỳ kheo Khương Tăng Hội (?-280) tại Giao Châu, nước ta vào thế kỷ thứ ba. Các Kinh này chắc hẳn đã gây ảnh hưởng sâu rộng khắp Trung quốc, vì còn lưu lại đó những dẫn chứng trong nghệ thuật Phật giáo cổ truyền qua khám phá lý thú những tượng pháp phù điêu ở chùa Đại Phật Khê trên núi Bảo Tịnh, huyện Đại Từ tỉnh Tứ Xuyên, có chạm một tích ông hoàng Kiên Nhẫn móc mắt mình đễ cứu bệnh cho cha, có cảnh 1 con két ngậm cành bông lúa. Dòng chữ kế bên trích từ Tạp Bảo Tạng Kinh (4-449), với lời chú thích rõ ràng cho biết tích này lấy từ văn tập Bản Sinh (Jakata).

Truyện ngụ ngôn này kể thời tiền kiếp Đức Phật còn là một con két, thường tha lúa từ ruộng một nông dân. Người ấy nguyện trồng luá để bố thí nuôi chúng sinh. Ngày nọ người chủ ruộng ấy bắt gặp chim nhặt luá, tức giận và giăng bẫy bắt được chim két. Chim bèn nhắc ông nhớ lại lời nguyện của mình. Ông chợt chớ lời nguyện tỏ ra hối hận và thả chim ra (Đạo Từ Thích Ca Duyên Túc 270). Trong một truyện khác của Kinh Bản Sinh (Truyện thứ 62 trong Lục Độ Tập Kinh (3-34a) chim két bay thoát tay người bắt giữ nó nhờ ngã ra giả chết.

Thế nhưng, tích chim két cũng rõ ràng là bắt nguồn từ những nội dung văn học đại chúng. Năm 1967, người ta tình cờ thu nhặt một tập thơ Từ Hoa chôn trong một ngội cổ mộ đời Minh tại Gia Tĩnh, ngoại ô Thượng Hải. Tập thơ gồm 16 bài in vào thời Thành Hóa, chôn theo mộ táng, nên có lẽ người quá vãng lúc sinh tiền rất ái mộ các bản kịch thơ này, in mộc bản ở Bắc Kinh và kèm theo nhiều hình khắc họa.

Một truyện trong số ấy nhan đề Tân San Toàn Tướng Anh Ca Hiếu Nghiã Truyện. Nội dung chuyện tả lòng hiếu thảo của con két với nhiều tình tiết ly kỳ. Chắc nó tạo thành nền tảng cho các Bảo Truyện Phật giáo đời sau.

Thời gian câu truyện là về đời Đường, thời thái bình thịnh trị, cả nước theo Phật giáo. Không gian là ở huyện Long Châu (nay là Cam Túc). Gia đình vợ chồng két có một két con lông trắng như tuyết, cực kỳ khôn ngoan, biết nói tiếng người, có tài xuất khẩu thành thơ, hay niệm Phật A Di Đà. Ngày nọ cha két đi tìm quả, bị chết về tay hai anh em thợ săn họ Vương. Két mẹ đi tìm chồng khóc mù mắt. Két con đi tìm quả về nuôi mẹ thì bị hai anh em thợ săn bắt được, bán lại cho một phú hộ giàu. Két được ông bà chủ cưng, hay bắt làm thơ để họ mua vui.

Tiếng tăm làm thơ của két lan rộng đến tai một ông quan. Ông ấy đoạt két đem về dâng cho vua. Về với vua, két mới nghỉ kế báo thù cho cha, giả bộ không biết làm thơ, nhà vua cả giận bắt hành hình hai anh em thợ săn. Từ đó két mới nói, làm thơ cho vua nghe. Ngày nọ, két được vua cho về thăm mẹ. Về đến tổ, mới hay mẹ đã chết. Két làm lể phát tang cho mẹ rất lớn, có các thầy tụng kinh Phật giáo và Lão giáo, dưới sự chủ trì của Ngọc Hoàng Thượng Đế cùng với sự tham dự của muôn loài chim quý. Sau đó két vẫn buồn khổ thương nhớ mẹ, được thổ thần sai đến chầu Quan Âm. Ngài động lòng vì tình hiếu thảo của két và độ cho cha mẹ két được vãng sinh vào Cực Lạc. Ngài cũng cho két theo Ngài về biển Nam. Từ đó về sau, lúc nào két cũng ở cạnh Quan Âm.

Anh Ca Bảo Truyện đã kết thúc : “Bồ Tát Quan Âm đứng trên đầu con linh ngư và Thiện Tài đứng trên đoá sen. Cả 2 lướt sóng chầm chậm về rừng Tử Trúc Lâm (rừng tre màu tím). Người ta cũng thấy con két trắng ngậm chuổi Anh Lạc bay ra đón Bồ Tát. Hình ảnh này vẫn còn truyền lại đến ngày nay”.

http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87n_T%C3%A0i_%C4%91%E1%BB%93ng_t%E1%BB%AD

Bình luận ngoài lề: Tác động của các tín ngưỡng dân gian tới Phật giáo tại Trung hoa (vd: chuyện về con Anhca, hoặc việc Quan Âm được buffed thêm Thiện tài và Long nữ để balace of power với bộ đôi Kim đồng-Ngọc nữ của Tây Vương mẫu và các thần tiên, chân nhân bên Đạo giáo)

Bình luận trong lề (aka policy implication): huhu, hay là bạn AC có duyên với đạo Phật rồi, tự dưng chọn bậy chọn bạ mà ra cái tên đầy tính tôn giáo thế kia? >_<

………..

Giải thik: Anh Ca với Anh Vũ, nghe tên kêu như chuông vậy thôi, chứ thực ra nó là con này đây

Nhìn mặt xấu xấu vậy thôi, chứ nghe bảo nói chuyện dễ thương lắm (từ bé đã ao ước nuôi dc 1 con để tập nói cho nó, cơ mà hình như mọi người thích nuôi chim sáo hơn là con vẹt, chán).

Mà nhìn màu mè sặc sỡ, yêu ko chịu được >_<

————

Blogging, tổng kết 1 năm…

Hihihi, huênh hoang khoác lác là sẽ đợi đến tháng tư sẽ post nhiều bài nhân Đại lễ 😛 kỷ niệm 1 năm ngày dựng lên cái blog, này , nhưng ko biết có thực hiện được ko nữa…. ngủ nhiều quá nên đầu óc mụ mị lắm.

Tuy nhiên, với tinh thần trách nhiệm nửa vời, nhất ngôn tứ đỉnh, song mã khả truy (chính nhân quân tử, hảo hán đại trượng phu gì là họ nhất ngôn cửu đỉnh, tứ mã nan truy cơ, mình nửa vời thôi thì mỗi thứ rút xuống 1 nửa), copy paste tổng kết cái blog này xem thế nào???

Content

89 Posts (hehe cộng thêm nốt cái post này thành 90 số đẹp ghê)
3 Pages
12 Categories
77 Tags

Discussion

479 Comments
Thế nào, sau một năm, tu vi trảm phong, đoạn phong cũng khá đấy chứ hả? 😀 Có lẽ cần phải chú thích thêm nơi đây ko phải địa bàn hoạt động duy nhất đâu, họ chặt chém từ lười làm việc, chăm tán phét trong phòng làm việc, rồi qua email, qua gchat/yahoochat/ qua facebook/ rồi qua đến đây… (haizzz cao thủ chặt chém thì tất nhiên ko thể là trì trung chi vật được, mở rộng địa bàn hoạt động vươn ra biển lớn là điều tất nhiên hả).
(Lâu lâu phải dùng lại cái biệt hiệu tà ma ngoại đạo này để khuấy động một màn chặt chém mới trong giang hồ :-D)
… mà đến đây mới nhớ, đáng ra phải có 1 tổng kết về tất cả các tên gọi, biệt hiệu, bút danh vân vân, nhưng mà thôi lười quá, cứ để đấy…
Liệt kê ra đây cho ai có hứng thú thì phân tích:
Dật Ly – Cô Phàm – Anh Ca- Anh Thị Ca- Hủ Anh ca – Chi Thượng – (con) chim (tên gọi thân mật) (còn gì nữa thì ko nhớ)
Cái người này mới gọi là lắm chuyện này:
Yên Liên – Trì Trung – Hoa Sinh – Hủ Sinh –  Đông Phương Trì – bất nam bất nữ Đông Phương Trì – Lãnh Trì Huyết Liên – sen (tên thân mật) … và ko nhớ nữa….

Trì trung chi vật – Cảm khái…

Mấy hôm rồi ốm quá, theo lời khuyên của nàng Dật là cơ hội để ngồi luyện phim chưởng truyện chưởng các loại, khỏi phải quan tâm gì khác… Cũng nhân có lời khuyên bảo chân thành hợp lòng người của nàng Dật 🙂 , giở thử mấy trang Khuynh thế hoàng phi, không phải kiếm hiệp, mà là cổ đại ngôn tình, đọc qua qua, nhưng có câu này đập vào mắt:

Á bối cảnh  hẵng: đại loại là em Phúc Nhã (công chúa vong quốc- đào chính) giả danh Phan Ngọc-con gái một viên quan nhỏ ở tỉnh lẻ, vào hoàng cung nước … tuyển thái tử phi, buổi tối phải tụ tập ăn uống với vài ba em thí sinh khác. Các em kia toàn con nhà có máu mặt, tức là toàn con cháu các cụ hàng top: con tể tướng kiêm cháu gái ruột hoàng hậu, con đại tướng quân, con thượng thư vân vân.

Trước khi đi ăn nha hoàn trong cung của em là Vân Châu  giúp em  trang sức lộng lẫy, nhưng em bỏ hết, nói với em Vân Châu đại ý như thế quá thu hút chú ý của người khác (không có nhà mặt phố bố làm to thì nên khiêm tốn biết giữ thân phận trước mặt toàn thiên kim tiểu thư các trọng thần).

… và câu đó đây: Trong khoảnh khắc quay lại thấy ánh mắt tán thưởng của Vân Châu. Hóa ra Vân Châu này cũng không phải là trì trung chi vật.

Ý là khen em Vân Châu cũng thông minh khôn ngoan hiểu biết thức thời, hiểu được đạo lý sinh tồn trong cuộc sống, không nông cạn tầm nhìn hạn hẹp ếch ngồi đáy giếng. Hehehe, tóm lại là những ai thông minh khôn ngoan hiểu biết thì có thể gọi là không phải trì trung chi vật. Suy ngược lại thì… do đó mới có tình trạng gọi là cảm khái….

😀

Trì Trung

theo trang này: http://baike.baidu.com/view/1230540.htm

池中之物 (chí zhōng zhī wù)

解释:池:池塘。比喻没有远大抱负的人。   出处:晋·陈寿《三国志·吴志·周瑜传》:“恐蛟龙得云雨,终非池中之物也。”

示例:据先生甘贫守困,待势乘时,所谓蛟龙得云雨,终非~。 ★元·无名氏《冻苏秦》第一折

Giải thích: trì: trì đường = cái ao. phép ẩn dụ (metaphor) chỉ người không có hoài bão khát vọng cao xa.(–> nên không làm nên đại sự)

Xuất xứ: Tấ n. Trần thọ <Tam Quốc Chí. Ngô Chí. Chu (Châu) Du truyện>: “khủng giao long đắc vân vũ, chung phi trì trung chi vật dã”.

Chỗ này giải thích rõ hơn: http://baike.baidu.com/view/1038308.htm

蛟龙得云雨,终非池中物 (jiāo lóng dé yún yǔ,zhōng fēi chí zhōng wù)

解释:蛟龙:传说中的一种神龙。蛟龙得到云和雨,就会飞腾上天,终究不会呆在池中。比喻有才能的人一旦遇到机会,就会充分施展才华。

出处:《三国志·吴志·周瑜传》:“刘备以枭在雄之姿,而有关羽、张飞熊虎之将,恐蛟龙得云雨,终非池中物也.

Giao long đắc vân vũ, chung phi trì trung vật

Giải thích: giao long: một loại thần long trong truyền thuyết. Giao long gặp lúc có mây mưa, sẽ bay lên trời, kết  cục sẽ không ở trong ao. Tỷ dụ như người có tài năng gặp được cơ hội, sẽ thi triển hết tài hoa.

Xuất xứ: <Tam Quốc chí. Ngô chí. Châu Du truyện> ”Lưu Bị dĩ kiêu tại hùng chi thế (hiểu  được nghĩa, nhưng ko dịch được), nhưng có các hổ tướng Quan Vũ, Trương Phi, chỉ e giao long đắc vân vũ, không phải trì trung chi vật “.

Theo diễn đàn của tàng thư viện: http://www.tangthuvien.com/forum/showthread.php?p=6564621

“trì trung chi vật”: ý nói người bình thường, không có sự nghiệp, tài năng gì đặc biệt. Cái này là dựa trên câu chuyện cá chép hóa rồng. Con cá chép sống ở trong ao, nếu nhảy qua được Long Môn thì hóa thành rồng, nếu không qua được thì vẫn chỉ là con cá chép bình thường mà thôi. Cho nên nói “bất thị trì trung chi vật” ám chỉ là một ngày nào đó kẻ đang nói đến sẽ trở thành rồng/kẻ hơn người.

Chưa kiểm chứng được câu chuyện cá chép hóa rồng.

Nhưng tóm lại chung thì là: phi trì trung chi vật là chỉ những người vừa có tài vừa có hoài bão, ko cam phận ở trong ao mà khi gặp thời thế sẽ bay lên chín tầng mây 🙂 (đừng quên suy ngược lại … T_T)

Tạm thế đã nhỉ.

leminhkhaiviet

About Vietnamese Cultural History and Scholarship

Le Minh Khai's SEAsian History Blog

Always rethinking the Southeast Asian past

followmybrushmarks

exploring the ancient art of Chinese Brush Painting

Hoasinh_Anhca

Trì trung Hoa sinh hưởng lạc Chi thượng Anh ca mạn đề

Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

becomingnguoiviet

An outsider's view on what is going on inside Vietnam

Quỹ Nghiên cứu Biển Đông

Vì công lý và hòa bình cho Biển Đông

Nghiên Cứu Lịch Sử

Các bài nghiên cứu, biên khảo và dịch thuật các chủ đề về lịch sử

Thought Catalog

Thought Catalog is a digital youth culture magazine dedicated to your stories and ideas.

About Words - Cambridge Dictionaries Online blog

Commenting on developments in the English language

VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

đang hoàn thiện

Nghiên cứu quốc tế

Just another WordPress.com site

My kitchen of love ~

What's behind my kitchen door

%d bloggers like this: